निर्णय चुकला का …?
मी अनेक नोक-या केल्या आणि  सोडल्या . शिक्षणाचंहि तसंच ! वकिलीचा कोर्स दुस-या वर्षी ( दोनदा ) सोडून दिला . बि. एड . झालो खरा ;पण खाजगी शिक्षणसंस्थांत नोक-या मिळाल्या . जबाबदा-या नीट पार पडतो म्हणून मुख्याध्यापक पदाच्याहि नोक -या मिळाल्या .  कामात चुका झाल्या तर संस्थाचालक डाफरणार म्हणून कामात चुका करत नव्हतो . मला लहान मुलांत रमायचं होतं म्हणून मी खाजगी शिक्षण संस्थेत नोकरी  पत्करली .
बालपण भाबडे असते . ( आपल्याला कळेल असं आणि बिगरनुकसानदायक खोटं मुलांकडून बोललं जातं ; नाही असं नाही ! ) पण मुलं ढोंगी  नसतात. मी रमलो कारण मी स्वतःला ५ - १० या वयोगटातीलच समजतो ! ह्या वयोगटातल्या मुलांशी मी क्रिकेट , गोट्या  ,चिन्नि  -  दांडू  हे आणि यासारखे अनेक खेळ खेळत असतो ! मला माझं बालपण शोधावं लागत नाही ; ते  मी जगत आहे .
           आज मी शिकवणी घेत असतानासुद्धा मुलांना सांगतो कि , ' आय एम अ कोलर्नर ' . मुलांशी मी त्यांच्या टप्प्यातलाच संवाद करतो . माझं हे बालिश वागणं समाजातल्या अनेक थोरांना विचित्र वाटतं . परवाच्या अंनिसच्या मिटींगमध्ये गेलो असताना एकजण मला म्हणाले , ' तुझा बालीशपणा अजून गेला नाही वाटतं !' मी म्हणालो , 'जाणार कुठे …. तो आलेला नाही , मुळातच आहे ,सहजपणे जगलेला ! हे कृत्रिम नाही , नैसर्गिक आहे …मातीतलं ! ' हसले ते खळखळून !
           धनगरवाडयावरच्या लोकांना आरोग्य सेवा आणि तिथल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी काम करत असताना कालावातीमुळे मनोरुग्णांसाठी काम करायला लागलो . खरं म्हणजे यातलं काहीच मी ठरवून केलेलं नाही . मला दिसलं कि धनगरवाड्यावरच्या अंगभर जखम आहेत : मी औषधोपचार व डॉक्टर ( डो . रवि कांबळे ) ना घेऊन वाड्यावर गेलो . पोरांना शिक्षणाची गोडी लागावी म्हणून गोष्टींच्या पुस्तकांबरोबर सर्व शैक्षणिक साहित्य पुरवले . त्यावेळी वाटायची कि , निसर्गातील गोष्टी ह्या मुलांना इतक्या माहित असतात कि त्यावर आधारितच अभ्यासक्रम यांच्यासाठी असायला हवा होता . असो !
        उत्तर प्रदेशातल्या कलावती ह्या मनोरुग्ण महिलेने मला ह्या ठिकाणी काम करण्याचे सुचवले . तिच्या उपचार व पुनर्वसनाचा प्रश्न इतका तीव्र झाला कि , मला  या विषयात ठोस काही तरी  करण्याची गरज वाटू  लागली होती . यापूर्वी बस स्थानकावर येणाऱ्या बेवारस मनोरुगणांना खायला प्यायला द्यायची , त्यांच्याशी बोलायचो . त्यांच्याबरोबरचा संवाद जबरदस्त असतो . कारण कुठल्याही वेळी ते कुठलाही  विषय कुठेही वळवतात , बंधन नाही ! सो कॉल्ड सुसूत्रता नाहीच ; नो रुटीन …. ओन्ली वंडरिंग ! कुठं वाट्टेल तिथे फिरून संध्याकाळी बस स्थानकावर हमखास येणारंच ! मग मी एक पत्रावळी , पाण्याचा ग्लास  आणि जेवण घेऊन द्यायचो . पैसे नसतील त्या दिवशी मग बिस्किटे . पण पैसे असतील तेव्हा मग काहीही ! एकदा एका मनोरुग्णाला घेऊन मी बेकरीत गेलो आणि त्याला म्हटले ,( त्याला कुठली भाषा येते हे मला कधीच कळले नव्हते ; पण हिंदी येते ह्या सर्वसाधारण समजुतीनं  ) ' तुम्हे इनमेसे जो भी चाहिये वो ले लो ! ' तो माझ्याकडे कौतुकाने हसत नुसताच बघायला लागला . मी पुन्हा तेच रिपीट केलं , आपली दाढी खाजवत त्याने काचेतल्या पदार्थांकडे बोट केलं . तो थोडा लांब असल्यामुळं मी त्या बोटाच्या दिशेतल्या सगळ्या पदार्थांतले थोडं थोडं खायला दिलं . ( त्या दिवशी पगार झाला होता ! ) त्यानं ते सगळं खाल्ल्यावर मला जे समाधान मिळालं ते त्याच्या तृप्तीपेक्षा कित्येक पटींनी जास्त होतं !
     मी बिछान्यात पडल्यावर विचार करायचो कि , मी इथे मस्त झोपलो आहे पण ती / तो आता कुठे झोपला असेल ? मला अतिशय वाईट वाटायचे . कित्येकदा त्यांचीच स्वप्न पडायचीत ! पण मी काहीच करू शकत नव्हतो . पप्पा - मम्मींसाठी हि माझी भिकेचे डोहाळे होते , हा माझा वेडेपणा होता ( आजही ते आपल्या मतावर ठाम आहेत  ! ) ! त्यामुळे त्यांना माझ्या घरी आणणं मला कधीच शक्य नव्हते ! ज्या दिवशी कलावती आजरा सूतगिरणी बाहेर सापडली त्या दिवसापासून आजपर्यंत मला वाटत  आहे कि , आपले स्वतःचे मनोरुग्णालय असावे . पण मी नोकरी सोडून पूर्णवेळ हेच काम करू लागलो आणि पैशाकडून कोरा झालो .'श्रद्धा'चा पर्याय तेवढ्याच साठी मी ठेवला आहे !
      कलावती नावाच्या उत्तर प्रदेशातल्या कुरा गावाच्या बेवारस मनोरुग्ण महिलेची शारिक अवस्था हिटलरच्या कॉन्संट्रेशन कॅम्पमधल्या ज्यू कैद्यासारखी झाली होती . बस स्थानकावर तिला मी पहिली तेव्हापासून तिला खायला प्यायला देत होतो . तिला उकडलेली अंडी खायला देत होतो . माझ्या साल्वादोर व नौमान ह्या दोन मित्रांनिसुद्धा तिला खायला दिले आहे .जराशी अंगात ताकत आल्यावर ती  आजरा सुतगीरणीपर्यंत  चालत गेली होती . तिथून भर पावसात तिला उचलून आणेपर्यंत तिला अजिबात हालचाल जमत नव्हती . होस्पिटलमध्ये मी तिला फळे खायला देत होतो .